Przymusowe leczenie psychiatryczne – czyli kiedy rodzina może złożyć wniosek do sądu?

Wniosek o skierowanie na przymusowe leczenie psychiatryczne to jedno z najbardziej wrażliwych zagadnień prawno-medycznych, w którym ścierają się dwie fundamentalne wartości: wolność osobista człowieka oraz konieczność ochrony jego życia, zdrowia lub bezpieczeństwa otoczenia. Dla rodzin i bliskich osób doświadczających kryzysu zdrowia psychicznego procedura ta bywa często jedyną dostępną drogą ratunku, gdy chory – ze względu na brak świadomości swojego stanu – kategorycznie odmawia przyjęcia pomocy. Jakie przesłanki trzeba spełnić, aby sąd orzekł o braku zgody pacjenta? Kto ma prawo złożyć taki wniosek i jak przebiega cała procedura? O tym w dzisiejszym wpisie.

Dokonanie powyższego rozróżnienia ma kluczowe znaczenie w kontekście przymusowej hospitalizacji. Należy bowiem podkreślić, że o ile każda choroba psychiczna jest zaburzeniem psychicznym, to nie każde zaburzenie psychiczne jest chorobą psychiczną. Wynika to z dokonanego w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego rozróżnienia, zgodnie z którym pojęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi odnosi się do osoby chorej psychicznie (wykazującej zaburzenia psychotyczne), upośledzonej umysłowo oraz do osoby wykazującej inne zakłócenia czynności psychicznych, które zgodnie ze stanem wiedzy medycznej zaliczane są do zaburzeń psychicznych, a osoba ta wymaga świadczeń zdrowotnych lub innych form pomocy i opieki niezbędnych do życia w środowisku rodzinnym lub społecznym. Tym samym chorobą psychiczną z całą pewnością są np. choroba afektywna dwubiegunowa, czy schizofrenia i choroby te są w rozumieniu ustawy jednocześnie zaburzeniami psychicznymi. Z kolei wspomniane inne zakłócenia czynności psychicznych to np. zaburzenia wywołane używaniem substancji psychoaktywnych, zaburzenia osobowości, czy zaburzenia odżywiania. Te są zaburzeniami psychicznymi, jednak nie są chorobami psychicznymi.

Dlaczego to jest istotne?

Dokonanie wspomnianego rozróżnienia jest kluczowe kiedy mówimy o tym, w jakich sytuacjach możliwa jest przymusowa hospitalizacja. Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje kilka możliwych scenariuszy. Pierwszym z nich jest sytuacja, gdy osoba ze zdiagnozowaną już chorobą psychiczną swoim dotychczasowym zachowaniem wskazuje na to, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. Drugim scenariuszem jest sytuacja, w której osoba z zaburzeniami psychicznymi swoim zachowaniem wskazuje na to, że z powodu zaburzeń psychicznych zagraża bezpośrednio swojemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, a zachodzą wątpliwości, czy jest ona chora psychicznie – wówczas może być przyjęta bez jej zgody do szpitala w celu wyjaśnienia tych wątpliwości. W praktyce ma to miejsce na  wtedy, gdy w związku z zachowaniem takiej osoby została wezwana karetka pogotowia, a obecny przy zajściu lekarz stwierdza konieczność przymusowego pobytu w szpitalu psychiatrycznym. Ostatnią możliwością jest sytuacja, gdy mamy do czynienia z osobą ze stwierdzoną chorobą psychiczną, w stosunku do której przy spełnieniu pewnych przesłanek może być zastosowany wnioskowy tryb skierowania na przymusowe leczenie psychiatryczne.

Kto i kiedy może złożyć wniosek o skierowanie na przymusowe leczenie psychiatryczne?

W przypadku, gdy mamy do czynienia z osobą ze stwierdzoną już chorobą psychiczną, której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego, bądź która jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a uzasadnione jest przewidywanie, że leczenie w szpitalu psychiatrycznym przyniesie poprawę jej stanu zdrowia, jej małżonek, krewni w linii prostej (rodzic, dziecko, dziadek, wnuk), rodzeństwo, jej przedstawiciel ustawowy a także osoba sprawująca nad tą osobą faktyczną opiekę mogą złożyć do sądu wniosek o skierowanie tej osoby na przymusowe leczenie. Zatem pierwszą przesłanką jest istnienie choroby psychicznej (a nie zaburzenia psychicznego), co istotnie zawęża możliwość zastosowania przewidzianego trybu. Jak już wspomniano, samo istnienie choroby psychicznej nie jest wystarczające. Musi zostać spełniona jednocześnie co najmniej jedna z dwóch wspomnianych wyżej przesłanek.

Jak podkreśla się w orzecznictwie przez „znaczne pogorszenie stanu zdrowia psychicznego należy rozumieć doprowadzenie się przez osobę chorą psychicznie, na skutek niepodejmowania leczenia, do stanu uniemożliwiającego jej funkcjonowanie w rodzinie, w miejscu zamieszkania lub w pracy. Pojęcie to nie obejmuje takiego stanu, kiedy osoba chora psychicznie wprawdzie zachowuje się w sposób odbiegający od przyjętych wymogów społecznych, ale ma zachowaną zdolność funkcjonowania w otaczającej go rzeczywistości społecznej  (postanowienie Sądu Najwyższego z 25.06.2021 r., V CSKP 247/21.).

Przykład:

Pan Jan choruje na schizofrenię. Przez długi czas regularnie przyjmował leki i jego stan był stabilny. Od kilku tygodni samowolnie odstawia leki, nie śpi po nocach, biega po ulicy i krzyczy, że jest śledzony przez obcy wywiad. Rodzina widzi, że wracają do niego ciężkie urojenia. Pan Jan kategorycznie odmawia wizyty u lekarza i uważa, że jest w pełni zdrowy. Najbliżsi znając już chorobę pana Jana wiedzą również, że dopiero wdrożenie prawidłowej farmakoterapii może doprowadzić do remisji choroby. Postanawiają tym samym złożyć  do sądu wniosek o skierowanie na przymusowe leczenie psychiatryczne pana Jana, aby uniknąć zaostrzenia objawów choroby i ich utrwalenia.

W przypadku natomiast ,,niezdolności do samodzielnego zaspokajania potrzeb życiowych, gdy uzasadnione jest przewidywanie, że pobyt w szpitalu psychiatrycznym przyniesie poprawę stanu zdrowia” należy podkreślić, iż tego rodzaju przewidywania muszą wynikać z opinii biegłych, a nie prywatnej opinii wnioskodawcy.  W wypadku braku rokowań na poprawę stanu zdrowia tryb ten nie może mieć zastosowania (postanowienie Sądu Najwyższego z 17.09.2015 r., II CSK 627/14).

Przykład:

Pan Tomasz choruje na ChAD od kilku lat. Od miesiąca żona obserwuje u niego symptomy wchodzenia w silną fazę manii: przestał sypiać (wystarczają mu 2 godziny na dobę), mówi bardzo szybko, chaotycznie i ma tysiące pomysłów na minutę. Zaczął brać ogromne pożyczki na wymyślne przedsięwzięcia, zerwał kontakty z dotychczasowymi partnerami biznesowymi i zaczął agresywnie reagować na jakiekolwiek próby tonowania jego emocji. Odstawił leki twierdząc, że jedynie go ,,zamulały”. Żona pana Tomasza z doświadczenia wie, że za chwilę u Pana Tomasza rozwinie się pełnoobjawowa mania z objawami psychotycznymi, co doszczętnie zniszczy jego zdrowie psychiczne oraz życie zawodowe i rodzinne.

Gdzie składa się wniosek o skierowanie na przymusowe leczenie psychiatryczne?

O potrzebie przyjęcia do szpitala psychiatrycznego osoby chorej psychicznie, u której występują dodatkowo wspomniane już przesłanki, bez jej zgody, orzeka sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania tej osoby.

W jaki sposób sąd ocenia, czy zastosować przymusowe leczenie psychiatryczne?

Sąd dokonuje oceny w oparciu o opinie biegłych lekarzy, którzy ustalą,   czy i na jakie schorzenia psychiczne cierpi uczestnik, jaki jest właściwy sposób ich leczenia, a także czy i dlaczego brak takiego leczenia spowoduje znaczne pogorszenie stanu jego zdrowia. W oparciu o taką opinię oraz mając na uwadze konkretne okoliczności sprawy, sąd podejmuje decyzję w przedmiocie skierowanie na przymusowe leczenie psychiatryczne.

Na jaki czas hospitalizowana jest osoba skierowana w trybie wnioskowym na przymusowe leczenie?

Sąd podejmując decyzję w przedmiocie przymusowego skierowania na leczenie psychiatryczne nie określa czasu trwania takiej hospitalizacji. Nie jest ona jednak bezterminowa. W momencie ustania przyczyny wydania orzeczenia o przymusowym leczeniu, osoba taka musi zostać niezwłocznie zwolniona z pobytu w szpitalu psychiatrycznym.

Najczęściej zadawane pytania przez Klientów: