Ubezwłasnowolnienie członka rodziny: Kiedy to konieczność, a kiedy ostateczność? cz. I

Decyzja o ubezwłasnowolnieniu, choć niewątpliwie emocjonalnie trudna dla bliskich, staje się niekiedy koniecznością. Jednocześnie wokół samego tematu ubezwłasnowolnienia narosło i nadal funkcjonuje wiele mitów. W dzisiejszym wpisie odpowiemy na pytania czym tak naprawdę jest instytucja ubezwłasnowolnienia i w którym momencie warto się na nią zdecydować.

Chcąc analizować skutki, z jakimi wiąże się ubezwłasnowolnienie, należy zacząć od zagadnienia podstawowego, jakim jest zdolność do czynności prawnych. Każdy człowiek od momentu urodzenia do chwili śmierci posiada zdolność prawną. Oznacza to, że może być podmiotem praw i obowiązków. Nie można się jej zrzec, nie można jej też zbyć. Posiada ją noworodek, posiada ją osoba leciwa. Zarówno pierwszy, jak i drugi może na przykład otrzymać spadek. Natomiast zdolność do czynności prawnych oznacza prawną możliwość dokonywania ważnych czynności prawnych. Inaczej mówiąc, jest to możliwość zawierania np. prawnie skutecznych umów, czyli takich, które w świetle prawa są ważne.

W przeciwieństwie do zdolności prawnej, zdolność do czynności prawych ulega stopniowaniu. Mianowicie, możemy wyróżnić brak zdolności, ograniczoną zdolność oraz pełną zdolność do czynności prawnych. Tę ostatnią posiada osoba pełnoletnia oraz taka, w stosunku do której nie orzeczono właśnie ubezwłasnowolnienia. Innymi słowy, może ona swobodnie uczestniczyć w obrocie prawnym, zawierać umowy itd. W przypadku natomiast osoby, która ukończyła 13 rok życia, ale nie skończyła 18 lat oraz osoby ubezwłasnowolnionej częściowo, mówimy o ograniczonej zdolności prawnej . Poza tzw. umowami zawieranymi powszechnie w drobnych sprawach życia codziennego (np. umowa kupna-sprzedaży biletu autobusowego, czy drobne zakupy w sklepie spożywczym), nie może ona swobodnie zawierać umów. W takich sytuacjach bowiem do ważności takiej umowy potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego.

Tutaj z kolei przechodzimy do relacji między ubezwłasnowolnieniem a zdolnością do czynności prawnych. Zgodnie bowiem z art. 12 Kodeksu cywilnego nie mają zdolności do czynności prawnych osoby, które nie ukończyły lat trzynastu, oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie. Jak wynika natomiast z art. 15 ograniczoną zdolność do czynności prawnych mają małoletni, którzy ukończyli lat trzynaście, oraz osoby ubezwłasnowolnione częściowo. Oznacza to, że w aspekcie zdolności do czynności prawnych, osobę, wobec której orzeczono ubezwłasnowolnienie częściowe traktować będziemy właśnie jak osobę między 13 a 18 rokiem życia. Natomiast osobę ubezwłasnowolnioną będziemy traktować dokładnie tak, jakby nie skończyła 13 roku życia.

Jak wynika z art. 16 Kodeksu cywilnego ubezwłasnowolnić częściowo można osobę, która z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Natomiast osobę, która ukończyła 13 lat można ubezwłasnowolnić całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

Przesłankę choroby psychicznej należy interpretować jako taką jednostkę chorobową natury psychicznej, w której okresowe zaburzenie czynności psychicznych utrudnia lub nawet uniemożliwia adaptację społeczną jednostki wskutek występowania u niej objawów psychotycznych. Stwierdzenie istnienia takiej choroby wymaga naturalnie powołania w toku postępowania biegłego, o czym powiemy w kolejnym artykule dotyczącym procedowania ubezwłasnowolnienia.

Pomijając anachroniczność nazewnictwa stosowanego przez ustawodawcę, niedorozwój należy rozumieć jako brak sprawności intelektualnej wynikający z wrodzonego ograniczenia rozwoju umysłowego lub zaburzeń dojrzewania w związku z niedostatecznym oddziaływaniem środowiska. Wśród wyróżnianych przez WHO stopni niedorozwoju wyróżniamy: upośledzenie głębokie, znaczne, umiarkowane i lekkie. 

Określenie ,,inny rodzaj zaburzeń psychicznych” utożsamiać należy z takimi stanami psychicznymi, które mają odmienne podłoże niż choroba psychiczna. Zaliczyć tutaj możemy demencję w przypadku osób starszych. Zakwalifikować tutaj można również spektrum autyzmu.

Kolejną z przesłanek ubezwłasnowolnienia jest pijaństwo i narkomania. I choć oczywistym jest destrukcyjny charakter spożywania alkoholu przez osobę uzależnioną, to na tym tle szczególnie istotne jest jedno orzeczenie. Mianowicie w postanowieniu Sądu Najwyższego z 18.05.1972 r., sygn. akt II CR 138/72 podkreślono, iż podstawę ubezwłasnowolnienia całkowitego lub częściowego stanowić nie może pijaństwo w ogóle, ale pijaństwo mające charakter zaburzeń psychicznych.

W kontekście ubezwłasnowolnienia całkowitego powyższe przesłanki nabierają znaczenia dopiero wówczas, gdy powodują u osoby chorej niemożność pokierowania swoim postępowaniem. Kluczowym w tym przypadku jest postanowienie Sądu Najwyższego z 6.09.2017 r., sygn. akt I CSK 331/17. Zgodnie z jego treścią istnienie choroby psychicznej lub innej wskazanej w art. 13 § 1 k.c. przyczyny nie jest przesłanką wystarczającą do orzeczenia ubezwłasnowolnienia całkowitego. Musi jej jeszcze towarzyszyć powiązana z tymi przyczynami niemożność kierowania swoim postępowaniem przez osobę fizyczną. Przy czym owa niemożność rozumiana jest jako brak świadomego kontaktu z otoczeniem oraz brak możliwości intelektualnej oceny swojej sytuacji, swojego zachowania i wywołanych nim następstw.

Możliwe jest istnienie sytuacji, gdzie motywacja osób bliskich w zakresie ubezwłasnowolnienia zdaje się być co najmniej wątpliwa. Dlatego w orzecznictwie poskreśla się, iż ubezwłasnowolnienie może nastąpić tylko dla dobra osoby ubezwłasnowolnionej, a nigdy dla dobra rodziny tej osoby lub dobra osób trzecich. Jak podkreśla się w doktrynie, ubezwłasnowolnienie ma na celu ochronę interesu osobistego lub majątkowego osoby fizycznej oraz interesu jej otoczenia

Najczęstsze pytania naszych Klientów:

---

Nie masz pewności, czy ubezwłasnowolnienie to jedyne rozwiązanie?

Planujesz złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie i potrzebujesz wsparcia prawnego?

Wiemy, że decyzja o ubezwłasnowolnieniu bliskiej osoby to jeden z najtrudniejszych kroków w życiu. Nie musisz przechodzić przez procedury sądowe sam. Przejmiemy na siebie formalności, napiszemy wniosek i będziemy reprezentować Cię przed sądem, dbając o spokój Twojej rodziny.

SKONTAKTUJ SIĘ z naszą Kancelarią – mamy ponad 30-letnie doświadczenie w sprawach takich, jak te.